سوزن دوزی بلوچی

سوزن‌دوزی، سوچن‌دوزی و یا بلوچی‌دوزی از اصیل‌ترین هنرهای رایج در میان بلوچ‌ها و به‌خصوص زنان بلوچ است. این هنر که جزء هنرهای رودوزی، طبقه‌بندی می‌شود؛ هنر آراستن پارچه‌های ساده با استفاده از نخ‌های الوان و با کمک سوزن است. این رودوزی سنتی، از هنرهای زیبا و کاربردی بلوچستان است که با دوخت‌های سنتی دیگر مناطق ایران کاملاً فرق دارد.
شاید نتوان سند دقیقی از تاریخچه هنر سوزن‌دوزی ارائه نمود، اما می‌توان در سنگ نگاره‌ها و سفال‌های پیش از تاریخ، اشکالی هندسی مشابه نقوش سوزن‌دوزی بلوچ را مشاهده کرد. یافته‌های شهر سوخته نیز شاهدی بر پیشینه غنی پارچه‌بافی و بکارگیری تزیینات روی آن در سرزمین بلوچستان است. برخی پژوهشگران برآنند که این شیوه دوخت از اوایل اسلام در میان مردم بلوچ رایج بوده و در دوره ایلخانی و به‌خصوص تیموری و صفوی به اوج خود رسیده است.
سوزن‌دوزی با زندگی زن بلوچ آمیخته است و کمتر زن یا دختری را می‌توان یافت که با این هنر آشنایی نداشته باشد. نقش و نگارهای سوزن‌دوزی نسل به نسل توسط مادران به دختران انتقال می‌یابد. هیچ جامه زنانه‌ای یافت نمی‌شود که سوزن‌دوزی بر روی آن نقش نبسته باشد. انگیزه این قوم از خلق آثار هنری در قالب محصولات کاربردی، غیر از رفع نیازهای اولیه، تلاش برای انعکاس باورها و آرزوهایی است که در ارتباط با دنیای واقعی شکل گرفته است.

سوزن دوزی یا بلوچی دوزی
سوزن دوزی یا بلوچی دوزی

 

مواد اولیه هنر سوزن‌دوزی
مواد اولیه اصلی سوزن دوزی نخ و پارچه است. رنگ‌های سنتی این هنر به شش عدد محدود می‌شود که مهم‌ترین آن‌ها رنگ‌های جگری تیره و شنگرف (سرخ) روشن یا نارنجی، سیاه، سفید، سبز و آبی است. به طور کلی کاربرد رنگ نخ در سوزن‌دوزی به سه شکل رواج دارد:

۱- یک رنگ (قهوه‌ای یا سیاه یا سفید)

۲- دو رنگ (قهوه‌ای و قرمز)

۳- هفت‌رنگ (قهوه‌ای، سبز، زرد، آبی، سفید و سیاه) که از شش رنگ استفاده می‌شود، ولی معروف به هفت رنگ است.

ترتیب رنگ‌ها در سوزن‌دوزی اهمیت زیادی دارد و اگر رنگ‌ها جابه‌جا شوند، از قانون دوخت سرپیچی شده و زیبا به نظر نمی‌رسد. همچنین، ترتیب رنگ‌ها در هر منطقه‌ متفاوت است. سوزن‌دوزان برحسب امکانات و سلیقه‌ی خود از نخ‌های D.M.C فرانسوی که مرغوب‌تر است یا از نخ‌های پاکستانی استفاده می‌کنند. نخ پاکستانی در این منطقه به سبب همجواری با پاکستان رواج بیشتری دارد. نخ از نوع ابریشم یا پنبه ای یا اکریلیک می‌باشد که در قدیم بیشتر از نخ‌های ابریشم استفاده می‌شد.
پارچه ای که روی آن سوزن‌دوزی می‌شود باید دارای دو ویژگی عمده برای سهولت دوخت باشد: الف) دارای تار و پود مشخص باشد که به آن شش تاری می‌گویند. ب) دارای تار و پودی راست بوده و کج راه نباشد.

پوشاک زن بلوچ
پوشاک زن بلوچ

مراحل انجام هنر سوزن‌دوزی
ابتدا پارچه مورد نیاز را برای سوزن‌دوزی به اندازه مناسب برش می‌زنند و طرح کلی را روی آن پیاده می‌کنند؛ بدین ترتیب که پس از پیاده کردن طرح، هر زن یک رنگ را سوزن دوزی می‌نماید. اغلب تمام سطح کار را با بخیه‌های رنگین پُر می‌کنند. از نظر طرح، سوزن‌دوزی به طرح‌های دکوک، پریوال‌دوزی، چپی‌دو چ، سه‌ تاری، چهار تاری، هفت‌ رنگ، شش‌ تاری و ده‌تاری، پر کار، مهسوم، تمام چوتل، فنوچی دوچ و تیتوک بانوران تقسیم می‌شود و به نقوش نُه تاری، پانزده‌ تاری، هفت تاری (هپت تاری) و یازده‌ تاری، افغانی دوزی می‌گویند.
در سوزن‌دوزی به جای این ‌که نام نقش را بگویند هر نقش را بسته به تعداد تاری که برای دوختن آن به‌ کار می‌رود، نام گذاری می‌کنند؛ مثلاً برای دوختن نگاره موسوم (mosom) شش تار به کار گرفته می‌شود که به این نقش ، شش تاری می‌گویند. هنرمند بلوچ بدون طرح و الگو به سوزن‌دوزی می‌پردازد.

نقوش در هنر سوزن دوزی
نقوش سوزن‌دوزی از ترکیب خطوط در قالب فرم‌های هندسی به‌وجود می‌آید. تنوع گسترده نقوش سوزن‌دوزی از ذهن خلاق هنرمندی سرچشمه می‌گیرد که با انتخاب قالب هندسی نقوش، همواره بیانی انتزاعی را بر واقع‌گرایی صرف ترجیح داده است. بیشتر نقوش سوزن‌دوزی از فرم‌های هندسی، مربع، دایره و مثلث با مشتقات آن همچون لوزی و شکل زیگزاگ به‌وجود می‌آید وگاه از تداخل خطوط افقی و عمودی با یکدیگر نفش مورد نظر هنرمند شکل می‌گیرد. کیفیت‌های بصری همانند ریتم، حرکت و نظم از جمله ویژگی‌های این نقوش محسوب می‌شوند.
این نقوش را می‌توان به دو گروه ساده و ترکیبی تقسیم کرد:
– نقوش ساده در سوزن‌دوزی بلوچ شامل نقوشی می‌شود که معرف یک نقش است. اغلب نقشهای ساده سوزن‌دوزی الهام گرفته از گیاهان، جانوران و اشیاء پیرامون است که به‌صورت اشکالی هندسی با بیانی تجریدی ارائه می‌شوند.
– نقش ترکیبی حاصل دو یا چند نقش ساده است که در ترکیب با یکدیگر بر ساختار مد نظر هنرمند بلوچ شکل می‌گیرد.

نقوش هندسی در سوزن دوزی
نقوش هندسی در سوزن دوزی

سوزن‌دوزی در پوشاک مردم بلوچ
پوشاک سنتی در میان مردم بلوچ هنجاری معین است که همه از آن پیروی می‌کنند. پس بخشی از فرهنگ آنهاست. به این ترتیب نمادهای تزئینی در پوشاک سنتی در قالب ارزش فرهنگی و هنری می‌تواند نشان دهنده تعلق قومی باشد. هنر سوزن‌دوزی با کاربرد تزیین پوشاک زنانه از اهمیت زیادی برخوردار است. زیرا پرکاربردترین و مورد پذیرش‌ترین وجه هنری این قوم هست که همچنان در زندگی شهرنشینی توانسته جایگاه خود را حفظ کند. سوزن‌دوزی روی لباس زنان بلوچ در چهار قسمت بکار گرفته می‌شود. یک قطعه پیش‌سینه، دو قطعه سرآستین، و قطعه دیگری که در زیر پیش سینه بطور عمودی تا پایین پیراهن دوخته می‌شود. این امر می‌تواند به منزله‌‌ی اختصاص دادن بخش‌هایی از لباس و پوشاک برای سوزن‌دوزی باشد که بیشترین نمایش را دارد.

دختر بلوچ
دختر بلوچ

 

 

در تدوین مطلب فوق از منابع ذیل استفاده شده است:

– مقاله سوزن‌دوزی‌های پوشاک زنان بلوچ؛ نقش و رنگ نوشته حمیده یعقوبی
– مقاله هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ نوشته زیور و زینت دکالی
– مقاله نسبت نشان فرهنگی و سوزن‌دوزی بلوچ نوشته گلناز کشاورز و شهره جوادی
– مقاله مطالعه تطبیقی نقوش سفالینه‌های کلپورگان با نقوش سوزن‌دوزی بلوچ نوشته امیر نظری، ایمان ذکریای کرمانی، مهرنوش شفیعی سرارودی

آشنایی با سوزن‌دوزی بلوچ، پیشینه و هویت فرهنگی آن

شناسه مقاله:20012


Post navigation


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *