هنر ملیله کاری

تعریف و تاریخچه هنر ملیله‌کاری

هنر ملیله‌ کاری بخشی از هنر فاخر فلزکاری ایران به شمار می‌رود که از دیر باز در ایران رواج داشته و البته تولید آن طی سال‌های اخیر دستخوش تغییرات بسیاری شده است. این هنر ارزشمند و اصیل با پیشرفت تکنیک لحیم‌کاری و متصل شدن رشته‌های زر و سیم، نقوشی زیبا، ظریف با فرمی میان تهی را می‌آفریند.

ملیله در فرهنگ دهخدا به رشته‌های تاب داده و پیچیده از زر و سیم اطلاق می شود (دهخدا، ۱۳۷۷: ۲۱۵۱۶). همچنین ابوالقاسم صدر، ملیله را در لغت رشته‌های تاب داده و پیچیده از زر و سیم می‌داند، و ملیله‌کاری را نقوش زیبا و ظریف با شکل باز که از فلزات قیمتی (معمولاً طلا و نقره) و به روش لحیم‌کاری سیم‌های بسیار ظریف و گوی‌های کوچک شکل می‌گیرد، تعریف می‌کند.

ملیله‌کاری روی نقره
ملیله‌کاری روی نقره

تاریخ دقیق پیدایش ملیله‌سازی به دلیل استفاده از طلا در این هنر، به درستی مشخص نیست. اما با توجه به نمونه‌های موجود می‌توان گفت که این تکنیک در ساخت زیورآلات در ۵۰۰۰ سال پیش رواج داشته است. در واقع هنر ملیله‌کاری به صورت تزیینات ابتدایی و مختصر در ایران رواج داشته است و مانند سایر هنرها به مرور زمان روند رو به رشد خود را طی کرده و دچار تغییر و تحولاتی شده است. این هنر در گذشته خصوصاً در دوره سلجوقی در ساخت زیورآلات کاربرد داشته است و از دوره صفوی به بعد استفاده از ملیله در کتیبه‌ای ظریف و مشبک، در پایین دروازه مدرسه چهارباغ اصفهان آغاز می‌شود که در سال ۱۱۲۲ه.ق توسط استاد عبدالطیف تبریزی ساخته شده است. از این تاریخ به بعد کاربرد ملیله در آثار ظریف‌تر و کاربردی چون سینی، قندان، گیره استکان، گل سینه و… نیز دیده می‌شود. هنر ملیله‌کاری امروزه از هنرهای اصلی زنجان و بروجرد است.

ملیله‌کاری روی طلا
ملیله‌کاری روی طلا

تکنیک و روش ساخت ملیله

«ملیله سازی» از جمله ظریف‌ترین رشته های فلزکاری و یکی از برجسته‌ترین صنایع دستی ایران است. این هنر ظریف و زیبا با استفاده از مفتول های نازک طلا، نقره و در دوران معاصر مس، انجام می گیرد. در دوران گذشته با ذوب کردن و ریخته گری  طلا و چکش کاری آن مفتول های نازکی از طلا با قطرهای متفاوت را به وجود می آوردند و سپس آن ها را به صورت ساده و یا دندانه دار (مضرس) که از تابیدن دو مفتول بین دو تکه چوب حاصل می شود، استفاده می کردند. این مفتول ها را به ریزنقش های منحنی شکل در می آوردند و از کنار هم قراردادن آن ها فرم مورد نظر حاصل می شد که در انتهای کار، آن ها را به هم لحیم می کردند. گاهی ملیله را روی صفحه ای از جنس خود مفتول ها می سازند و در این روش، فرم کلی ملیله حالتی مشبک ندارد و گاهی فقط با کنار هم قراردادن مفتول ها فرم مورد نظر حاصل می شود که در این روش باید مفتول ها را روی صفحه ای فولادی با استفاده از ماده ای چسبنده مانند موم کنار هم قرارداد و سپس آن را با پودر لحیم، لحیم کاری کرد. در نهایت کار را از صفحه فولادی جدا کرده و اثری مشبک حاصل این تلاش است.

ملیله‌کاری روی مس
ملیله‌کاری روی مس

از دیگر تزییناتی که در کنار مفتول های ملیله ای کاربرد فراوان دارد، تزیینات جو دانه ای است که از کنار هم قراردادن گوی های کوچک فلزی حاصل می شود. با پیشرفت تکنیک ملیله در ساخت مفتول ها با قطرهای مختلف و همچنین رواج فرم ها و ریز نقش های متنوع، تزیینات جودانه ای کم رنگ تر از زمان گذشته می شود و هنرمند سعی می کند از مفتول های نازک در کار استفاده بیشتری کند.

 

در تدوین مطلب فوق از منابع ذیل استفاده شده است:

– کتاب دایره المعارف هنرهای صنایع دستی و حرف مربوط به آن، نوشته ابوالقاسم صدر

– مقاله بررسی روند تکامل زیورآلات ملیله از دوران هخامنشی تا سلجوقی، نوشته الهه ایمانی

تاریخچه و تکنیک‌های هنر ملیله کاری روی فلزات

شناسه مقاله:20113


Post navigation


پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *