اشیای شیشه‌ای دوران باستان از ترکیب سه ماده اصلی شن یا سیلیس، سودا یا پتاس و آهک ساخته شده‌اند. حدود ۱۵۰۰ سال بین ساخت شیشه تا دمیدن آن فاصله است. در این فاصله از روش‌های مختلفی برای ساخت آن استفاده می‌شود. لازم به ذکر است تقسیم‌بندی آثار به روش‌های ساخت و تزیین شاید اصولی نباشد زیرا در بعضی روش‌ها نمی‌توان بین آن‌ها تقسیمی قائل شد ولی در اینجا برای معرفی هر چه بهتر این روش‌ها ناگزیر به این تقسیم‌بندی هستیم.

 

گلدان شیشه ای ساسانی
گلدان شیشه ای ساسانی

 

  •  قالب شنی: ابتدا قالبی از گل و کاه به شکل اشیاء مورد نظر به صورت توپر تهیه کرده و آن را درون شیشه مذاب فرو می بردند تا دورتادور قالب را شیشه مذاب کاملاً فرا گیرد و بعد آن را در محلی قرار می‌دادند تا سرد شود و بعد با ابزار مختلف سطح آن را صاف و یکدست می‌کردند و ناصافی‌ها و ناهمواری‌ها را از بین می‌برند و قالب ظرف شیشه‌ای را خارج می‌کردند. ارتفاع این ظروف معمولاً بین ۱۰ تا ۲۵ سانتی‌متر است.
  • روش موزاییکی: ابتدا لوله‌های دراز و باریک شیشه‌ای را می‌ساختند و آن را به قطعات کوچکتر خرد کرده و شیشه‌های رنگین را در روی یک قالب کنار هم قرار می‌دادند و ظرف شیشه‌ای را می‌ساختند، سپس آن را صیقل می‌دادند. در آخرین مرحله نیز قالب را خارج می‌کردند. نمونه ساخته شده به این روش در جام موزاییک مارلیک به دست آمده است. این روش در آسیای باختری در دوران سومری‌ها و هخامنشیان ادامه داشت.
  • تراشیدن و ساییدن: این روش از همان ابتدای پیدایش شیشه استفاده شده و معمولاً قسمت‌های ویژه و مهم ظرف را با این روش می‌ساختند. بسیاری از ظروف دوره هخامنشی با این روش ساخته شده‌اند. پیش از شیشه این روش برای ساختن سنگ‌های گرانبهای طبیعی به کار می‌رفت. آثار این روش در بین هخامنشیان و نیز در دوران هلنیستیک زیاد دیده می‌شود.
شیشه دوره ساسانی
شیشه دوره ساسانی

 

  • فشردن در قالب: ابتدا شیشه مذاب را درون یک قالب باز که دارای نقش مورد نظر بوده می‌فشردند سپس قالب را به کوره برده و خارج می‌کردند و می‌گذاشتند سرد شود و پس از جدا کردن از قالب تزیین می‌کردند. معمولاً ظروفی شبیه به کاسه و بشقاب در قالب‌های دوجداره فشرده می‌شدند. این روش در ایران دوره هخامنشی متداول بوده است. سواحل روسیه و مصر از مراکز مهم شیشه‌گری قرون اولیه میلادی بوده است. شیشه‌گری سوری سعی در هرچه بهتر و ساده‌تر کردن شیشه دمیده داشت. این روش به عبارتی هم روش شکل‌دهی و هم روش تزیین قلمداد می‌شود.
  • دمیدن شیشه: در دوره اشکانی در حدود ۲۵۰۰ سال پیش با اختراع لوله دم در سوریه انقلابی در صنعت شیشه‌گری به وقوع پیوست، روش دمیدن باعث افزایش میزان تولید شیشه و از سوی دیگر تنوع در فرم شیشه گردید. گفته شده که در قرن اول میلادی روش دم بزرگترین تحول تاریخی در شکل‌دهی به مذاب شیشه را ایجاد کرد. مهم‌ترین تحولی که این روش به وجود آورد این بود که نه فقط امکان ساخت اشیاء بسیار ظریف و لوکس و نیز اشکال بسیار پیچیده فراهم گشت بلکه در مقایسه با گذشته تولید انبوه ظروف نیز امکان‌پذیر شد. شیشه‌گران متوجه شدند اگر شیشه مذاب در یک سر لوله فلزی و توخالی قرار گیرد با دمیدن در سر دیگر لوله می‌توان آن را به شکل حباب درآورد. در آغاز این دمیدن در قالب‌‌های گوناگون انجام می‌گرفت و بعد به دمیدن آزاد رسید.

 

ظرف شیشه ای دوره اسلامی
ظرف شیشه ای دوره اسلامی

 

  • دمیدن آزاد: ابتدا استاد شیشه ساز مقداری شیشه مذاب را که لقمه نامیده می‌شود از انتهای میله دم برمی‌دارد و کمی آن را می‌چرخاند بعد آن را به تخته چدنی سنگ کار منتقل کرده و مالش می‌دهد و به وسیله میله دم در آن می‌دمد تا مانند بادکنک شود و لقمه را تکان می‌دهد تا به وسیله وزن خود شکل‌دار شود و در صورت نیار به کمک ابزار پیچ و تاب داده می‌شود. سپس قطعات الحاقی را در صورت نیاز اضافه می‌کنند که شامل دسته و لوله است. با اختراع روش دمیدن آزاد و دمیدن در قالب و رواج روز افزون آن در دنیای روم، تجارت شیشه در جهان آن روز اهمیت یافت و ایران به عنوان واسطه این تجارت میان شرق و غرب به ایفای نقش پرداخت.
  • دمیدن در قالب: شیشه‌گر مقداری ماده مذاب را از درون کوره خارج کرده و درون قالب یک یا چند تکه‌ای قرار می‌دهد. با دمیدن در لوله مذاب با فشار هوایی که وارد آن شده حجیم می‌شود به صورت حباب درآمده و زوایای قالب را پر می‌کند و به شکل آن درمی آید. این روش برای تزیین هم بکار می‌رفت. این روش دست هنرمند شیشه‌گر را در تزیین با نقوش هندسی و گیاهی و حیوانی باز می‌گذشت.

 

در تدوین مطلب فوق از منابع ذیل استفاده شده است.

  • مقاله مطالعه تطبیقی هنر شیشه گری ایران و سوریه باستان، اثر ابوالقاسم دادور
تکنیک‌های ساخت شیشه در دوران باستان

شناسه مقاله:19847


Post navigation


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *