درخت همواره در فرهنگ‌های مختلف به عنوان یکی از نمادهای مورد توجه و ستایش قرار داشته و دارد. دلیل این تقدس حیات‌بخشی، قدرت رشد، تجدید حیات گیاه و سودمندی آن است. درخت‌ها همیشه محترم شمرده می‌شدند و آثار این تقدیس و احترام را حتی امروزه می‌توان در بین مردم دید (هنوز هم بسیاری از درخت‌ها مقدس شمرده می‌شوند و مردم برای این درخت‌ها نذر می‌کنند و حتی بدان‌ها دخیل می‌بندند).

درخت-زندگی-در-یک-نقاشی-آذربایجانی
درخت-زندگی-در-یک-نقاشی-آذربایجانی

درخت زندگی نیز که درختی است با نقش نهال‌هایی با انواع شاخ و برگ، مقدس است و در تمدن‌های باستانی سراسر جهان، نماد باروری و رویش یا واسطه خیر و برکت شمرده می‌شود. برگ‌هایش خاصیت درمانبخشی آلام بشری را داشته است. این نقش خصوصاً در هنرهای تزیینی و رمزی بین‌النهرین و خصوصاً در ایران زمان ساسانی به کار می‌رفته است.

در اساطیر کهن «درخت مقدس» نیز با همان مفهوم و محتوا، و برابر با «درخت زندگی» آمده است. این درخت سه عنصر موجود در عالم را در خود جمع نموده است:

دنیای زیر زمین را از طریق ریشه‌های خود در خاک؛

سطح زمین را از طریق تنه و شاخه‌های پایین دست خود؛

و بهشت را از طریق شاخه‌های سر به فلک کشیده‌اش. این درخت در حقیقت، رابطی میان زمین و آسمان است.

درخت-زندگی-در-معماری-هندی
درخت-زندگی-در-معماری-هندی

بر اساس اسطوره‌های ایرانی، گوهر تن زرتشت به دست خرداد و مرداد، دو امشاسپند اهورایی، از آب و گیاه ساخته شد و وقتی که زرتشت به سن سی سالگی رسید و «هومن» از سوی نیمروز(جنوب) بر وی نازل گشت و او را برای نخستین گفت‌وگوهایش با خداوند به عالم بالا (گرزمان و عرش اعلی) برد. زرتشت که به عالم بالا رفت، درختی دید که هفت شاخه از جنس طلا، نقره، برنز، مس، قلع، فولاد و آهن آمیخته داشت. اهورا مزدا در این سفر آسمانی و معنوی، این درخت را به زرتشت نشان داد و گفت این درخت عبارت است از گیتی و هفت شاخه فلزی که از آن سرزده، عبارت است از هفت دوره آینده جهان.

شاخه‌ی زرین آن اشاره‌ای است به عهد زرتشت و گشتاسب، شاخه سیمین آن، اشاره‌ای است به عهد ارتخشیر(اردشیر)، کی و هومن (بهمن) سپند داتان خوانندش. شاخه‌های دیگر این درخت که شاخه‌های رویین و برنجین و ارزیرین و پولادین و آهن آلوده وتیره (آهن گومیخت) باشد، بر حسب ترتیب، متعلق به عهدهای اردشیر بابکان، بلاش اشکانی، بهرام گور و خسرو پسر قباد و آخرین شاخه که آهن آلوده و تیره باشد، اشاره دارد به عهد سلطنت دیوهای ژولیده موی خشم‌نژاد (اَئشم تخمک).

نقش-درخت-زندگی-در-فرش
نقش-درخت-زندگی-در-فرش

در بسیاری از جوامع نیز اعتقاد به درختی مقدس به نام «درخت زندگی» داستان‌های فولکوریک و اساطیری را تحت تأثیر خود قرار داد. این تأثیرگذاری چنان قوی بود که باعث شد این درخت در هنرهای آنان با گونه‌های مختلف گیاهی تصویر شد. در هنر ایران پیش از تاریخ، مارلیک، لرستان، در بین‌النهرین و غیره «درخت زندگی»، ترکیبی از رستنی‌های گوناگونی است که به طول عمر و زیبایی و سودمندی‌شان مقدس شمرده می‌شوند: درخت سدر که چوبش گرانبهاست، نخل که خرما می‌دهد، تاک بن با خوشه‌های انگور، … .

درخت-زندگی-در-جام-مارلیک
درخت-زندگی-در-جام-مارلیک

تقدس درخت زندگی باعث شده‌ است که نگاهبانانی همیشه در دو طرف آن به محافظت پردازند، این نگاهبانان می‌توانند حیوانات واقعی یا افسانه‌ای باشند. درخت زندگی در تصاویر و نقوش، میان دو جانور افسانه‌ای (شیردال، بز وحشی، شیر، …) قرار دارد که نگهبانانش به شمار می‌روند. برای دست یافتن به درخت زندگی باید با هیولاهای نگهبانش جنگید.

درخت-زندگی-در-هنر-مدیترانه
درخت-زندگی-در-هنر-مدیترانه

 

در تدوین مطلب فوق از منابع ذیل استفاده شده است:

  • مقاله بازسازی نقش‌مایه‌ها و مفاهیم مرگ و حیات در بستر بافته‌های ترکی آناتولی، اثر علیرضا بهارلو
  • مقاله درخت زندگی و ارزش فرهنگی و نمادین آن در باورها، اثر مه‌دخت پورخالقی چترودی
  • مقاله بررسی تطبیقی مفهوم نمادین «درخت» در ایران، اثر محمود طاووسی
درخت زندگی

شناسه مقاله:19978


Post navigation


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *