نگاهی به نقش پرنده در هنرهای ایرانی

نقش پرنده از دیرباز از نقوش پرکاربرد مورد استفاده در هنر  ایران بوده است. بشر از روزگاران کهن به پرندگان مانند دیگر حیوانات توجه داشت و اعتقادها و باورهایی درباره هر یک از این‌گونه، در بین جوامع مختلف شایع بوده است. اول بدین دلیل که در عین حال که انسان آن دوران در اطراف خود با بسیاری از انواع پرندگان زندگی می‌کرد، آن‌ها را شکار می‌کرد و به‌عنوان منبع خوراکی استفاده می‌کرد. دلیل دوم هم همان که نماد و مظهر مقدسات بودند.

همانطور که اشاره شد بسیاری از نقوش پرندگان حامل بار نمادین و سمبلیک هستند و جایگاهی خاص در فرهنگ و ادبیات ایران دارند؛ مفاهیم نمادینی همچون پیروزی خیر بر شر، خوشبختی و نیک‌روزی، بشارت بهار، درخواست باروری و باران خواهی و همچنین مفاهیم عرفانی و مذهبی. این نقوش اغلب نمادین در قالب‌هایی همچون گرفت و گیر پرندگان، گل و مرغ، مرغی و کله مرغی و … به چشم می‌خورند.

نقش پرندگان گاه به‌صورت دسته جمعی و گاه به تنهایی کشیده می‌شدند. در فواصل و یا بالا و پایین از نقوش هندسی با مفاهیم خاص و یا نمادهای دیگر و یا فرم‌هایی خاص با بیانی خاص استفاده می‌شد. گاه پرنده را بر روی کو‌ه‌ها و یا نماد زمین‌های زراعی که خطوط شطرنجی بود، رسم می‌کردند تا ارتباط پرندگان را با محصولات کشاورزی نشان دهد. گاه نیز پرندگان را بر نماد دریا که خطوط موج‌دار افقی یا عمودی بودند می‌کشیدند.

پرندگان شکارگر در تمدن‌های پیش از اسلام به‌صورت عقابی با سر شیر، عقاب و شیردال ترسیم می‌شدند که با توجه به جایگاه و شیوه اجرا نمادی از قدرت مذهبی، نظامی یا سیاسی حاکمان سومری، عیلامی، هخامنشی، اشکانی و ساسانی به‌شمار می‌آمدند. با پذیرش اسلام توسط ایرانیان، استفاده از نقوش قدیمی از جمله نقش پرندگان شکارگر ادامه می‌یابد، با این تفاوت که طراحان نقوش سنتی در سده‌های اولیه اسلامی با توجه به نمونه‌های موجود از نقش عقاب، طاووس و سیمرغ استفاده می‌نمودند.

 

نقش گل و مرغ - کاشی کاری کاخ گلستان
نقش گل و مرغ – کاشی کاری – کاخ گلستان

معرفی نقش نمادین پرنده

پرنده در بسیاری از فرهنگ‌ها نماد روح و نقشی واسط میان زمین و آسمان دارد. « اعتقادات باستانی زیادی وجود دارد که بعد از مرگ، روح به شکل یک پرنده جسم را ترک می‌کند؛ بنابراین، پرنده سمبل روح است». پرنده موجودی است که پرواز می‌کند و به همین دلیل نمادی آسمانی است نه زمینی. به دلیل ارتباط پرنده با آسمان، پرنده معمولاً تجسمی از خدایان (مثلاً عقاب که نمادی از خدای خورشید است یا طاووس که نماد ایزد آب‌ها، ناهید، شناخته می‌شود) و یا پیک خدایان در نظر گرفته می‌شوند. پرندگان در ایران «از دوران‌های پیش از تاریخ، نماد ابر و باران بوده‌اند». همچنین نمادی از از فرّ و شکوه و پادشاهی هستند، شاید به همین دلیل باشد که بر کلاه یا تاج برخی از پادشاهان پر یک پرنده به‌چشم می‌خورد.

در بسیاری از ادیان و همچنین داستان‌ها، پرندگان نمادی از مراحل معنوی، نماد فرشتگان و مراحل برتر وجود هستند. همچون پرندگان عطار که در جست‌وجوی معنا و سلوکی عرفانی در جهت دست‌یابی به ذات یگانه حق هستند. پرندگان در نمادهای درخت نیز نقش مهمی برعهده دارند، نیروی الهی‌ که روی درخت و یا نماد آن فرود می‌آید. دو پرنده روی درخت، گاه یکی تیره و یکی روشن، مظهر ثنویت، تاریکی و روشنایی، شب و روز، تعین و عدم تعین و دو نیم‌کره هستند. یا تصویر پرنده در نبرد با مار که نمادی از تقابل نیروهای آسمانی و زمینی است.

در ادامه به معرفی تعدادی از نقوش اصیل ایرانی که پرنده از اجزاء اصلی تشکیل دهنده آن است، می‌پردازیم.

 

نقش پرنده در دوسوی یک گیاه، گلدان یا درخت

این نقش از نقش‌مایه‌های کهن مورد استفاده در هنر بسیاری از اقوام و به‌خصوص اقوام ایرانی بوده است. این تصویر همان تصویر درخت زندگی است. درخت زندگی معمولاً در تصاویر و نقوش، میان دو راهب یا دو کاهن، دو جانور افسانه‌ای یا دو حیوان قرار داد که نگهبانانش به‌شمار می‌روند. در بسیاری از هنرهای ایرانی این دو حیوان، معمولاً دو پرنده هستند (طاووس، بلبل، گنجشک و …) این دو درخت با دو پرنده در دو طرف آن، نمادی کیهانی است. در بسیاری از باورها، درخت زندگی نماد باروری محسوب می‌شود که در طول زمان و بر مبنای این نماد، این نقش جایگاهی جادویی به ‌خود گرفته است.

نقش پرنده در دو سوی درخت
نقش پرنده در دو سوی درخت زندگی

 

گل و مرغ

گل و مرغ در فرهنگ ایرانی و ادبیات فارسی، را می‌توان در داستان «بلبل سرگشته» جست. نقاشی‌های گل و مرغ یا گل و بلبل از موضوع‌های رایج هنرهای تصویری در سده‌ دوازدهم هجری بودند. این گونه از نقاشی قدیم ایرانی، دارای موضوع گل، برگ، پرندگانی چون بلبل و گاه پروانه بود. نقاشان غالباً در بازنمایی این طرح از طبیعت مایه می‌گیرند. این طرح به‌صورت نقاشی مستقل و یا در پیوند با برخی هنرهای کاربردی متداول بوده است.

گل در کنار مرغ در ادبیات ایران نماد عاشق و معشوق یا وصال عاشق به معشوق است. با توجه به ارتباط ادبیات و هنر در این مرز و بوم، این طرح ممکن است برگرفته از همین مفهوم در ادبیات و باورهای عامه باشد. استفاده از نقش گل و پرنده در کنار یکدیگر آن هم بیشتر در فرش‌هایی با طرح باغی (نمادی از باغ بهشت، مملو از گیاهان، درختان زیبا و پرندگان خوش آواز) نمادی از وصال روح مومن با حق را در ذهن بیننده متجلی می‌سازد.

 

نقاشی گل و مرغ
نقاشی گل و مرغ

گرفت و گیر پرنده با مار، اژدها یا پرنده‌ای دیگر

به‌طور کلی، نقش گرفت و گیر که از نقوش بسیار کهن در هنر این سرزمین است، به‌نوعی اشاره بر مفهوم پیروزی خیر بر شر و تغییر فصول دارد. درمورد مفاهیم نمادین نقش گرفت و گیر پرنده با مار، پرنده نمادی از تعالی، تجلی الهی و صعود به آسمان است در حالی که مار نمادی زمینی است. تقابل این دو با یکدیگر به‌معنای تضاد نماد عالم انسانی و ملکوتی با عالم خاکی و زمینی است. این تقابل همچنین بیانگر پیروزی نیروهای خیر بر نیروهای شر است. این صحنه نمادین، موجودات اسطوره‌ای نظیر سیمرغ و اژدها را نیز در بر می‌گیرد.

گرفت و گیر – سیاه‌قلم آبرنگ و مرکب روی کاغذ – استاد مهرداد صدری

تکرار نقش پرنده

از دوران‌های کهن نقش پرنده نمادی از باران بوده و بر بسیاری از سفالینه‌ها ترسیم می‌شده است که نمونه‌های بسیاری از آن در بیشتر مناطق باستانی ایران (همچون سیلک، شوش، فارس و نهاوند) به‌دست آمده است. احتمال دارد استفاده از این نگاره‌ها و تکرار پی‌درپی و تسلسل طرح آن‌ها بر روی آثار هنری و کاربردی معنایی نمادین داشته باشد. ژوله در کتاب پژوهشی در فرش ایران اشاره می‌کند که: «پرنده در هزاره چهارم در تمدن‌های بین النهرین و عیلام، مظهر ابر و پیک باران بوده است. تسلسل نقش پرنده می‌تواند نشانه دعا و حاجت‌خواهی برای آمدن باران باشد، چرا که تکرار یک کلام یا یک تصویر یا یک آوا، از زمان‌های دور از ارکان اصلی جادو و مناسک طلب حاجت در قالب سحر نمایشی بوده است».

 

 

در تدوین مطلب فوق از منابع ذیل استفاده شده است:

  • مقاله بررسی نماد و نقش پرنده در قالی‌های موزه فرش ایران نوشته شهلا خسروی فر
  • مقاله نماد شناسی نقش پرنده در قالی‌های ایران و هند نوشته شبنم عسکری و امیرحسین چیت‌سازیان
  • مقاله بررسی نقوش پرنده بر روی ظروف سفالی نوشته دکتر محمد خزایی و شیلا سماوکی

 

  • شناسه : 20426
  • پاسخ دهید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

    شما می توانید از این برچسب ها و ویژگی های HTML استفاده کنید:

    محبوب ترین مطالب
    آخرین محصولات فروشگاه
    آخرین نظرات