تاریخچه تولید پارچه مخمل؛ ارزنده ترین محصول نساجی سنتی

پارچه مخمل از محصولات نساجی سنتی

بدون تردید مخمل را باید از نفیس ترین پارچه های دستبافت ایران دانست. زیرا پیچیدگی روش بافت، طرح های زیبا و پرنقش و نگار و مواد اولیه مرغوبی که در تولید این پارچه به کار می رود ویژگی خاصی به آن بخشیده که مخمل را از سایر دستبافتها متمایز می کند. در خصوص زادگاه این بافت، وحدت نظر وجود ندارد چه عده ای آن را تنها بافت قرون وسطایی می دانند که از اروپا برخاسته است از جمله لاتور بر آن عقیده است که ایتالیایی ها تا قبل از قرن دوازدهم میلادی آن را پدید آورده اند.

فیلیس اکرمان نیز طرفدار همین نظر است و می نویسد که پس از اروپا در قرن پانزدهم میلادی یا در همان قرن، مخمل به ایران راه یافته است ولی نمایشگاهی که سالها پیش تحت عنوان مخمل خاور و باختر ترتیب یافته بود این نظریه را مطرح می نمود که نخستین بار مخمل بافی در یک زمان ولی مستقل از یکدیگر در قرن چهاردهم میلادی و شاید زودتر در ایران و چین پدید آمده است و در ظرف یک قرن این هنر شکوهمند در ونیز و فلورانس و جنوا و لوکا و دیگر شهرهای ایتالیا به سرحد کمال رسیده است. به هرحال از مجموع نظرات ارائه شده در خصوص زادگاه مخمل می توان چنین نتیجه گرفت که مخمل بافی کم و بیش در یک زمان در ایران، ایتالیا و چین تکامل یافته است.

مخمل ظاهرا پدید آورده روش حلقه زنی است که از سال 2160 پیش از میلاد در مصر به کار می رفت. چه بافت هایی که از حفاری های دوره دودمان یازدهم به دست آمده نشان می دهد که الگوها با حلقه زدن تارها و پودهای اضافی ایجاد شده است. تکه ای از بافتهای قبطی در موزه شهر لیون این تارهای اضافی را دارد و گواه آن است که از تکامل روش حلقه زنی مصری ها به وجود آمده است. ولی فاصله میان این منشا احتمالی و مخمل های دارای بافت ابریشم پرمایه امروزی، چه از نظر زمان و چه مراحل تکامل، بسیار است. مسعودی صاحب مروج الذهب ضمن بحث از خلیفه متوکل از پارچه ای یاد می کند که برخی آن را مخمل دانسته اند.

او می نویسد خلیفه جامه هایی می پوشید که ثیاب ملحمه داشت و در زمان ما به نام متوکلی معروف است. ابوالقاسم جغرافی دان بعد از او متوکلی را چنین تعریف می کند: جامه سبک مطرز سوزن دوزی شده، ساخت مصر با دو علامت و دو زنار و طرح های دیگری از نخ ظریف با اندازه کامل و بافت بسیار زیبا… ابوالقاسم در همین رساله از کتف سوادیه یعنی پارچه ای از منطقه سواد در ایران سخن می گوید که بعدها به پرده های مرغوبش شهرت یافت و برخی از صاحبنظران کتف را به معنای مخمل دانسته اند.

به هر حال تا زمانی که مدارک باستان شناسی یا شواهد ادبی روشن تر به دست نیامده، زادگاه واقعی مخمل و تاریخ دقیق شروع مخمل بافی در ایران در پرده ابهام می ماند ولی قدیمی ترین مخمل ایران که تا کنون شناخته شده مربوط به قرن دوازدهم یا پانزدهم میلادی است که در موزه هنرای تزئینی پاریس نگهداری می شود. ضمن آنکه مراکز بزرگ مخمل بافی در ایران در سده های گذشته، کاشان، یزد، تبریز، مشهد و هرات بوده اند و این پارچه نفیس از قرن شانزدهم از جمله صادرات مهم ایران به شمار رفته است.

برای تولید مخمل از ابریشم طبیعی استفاده می شود و نقشهای اصیل و سنتی مخمل بر روی این پارچه، زیبایی خاصی را جلوه گر می سازد.
مخمل دارای تار و پود و پرز بوده و به دو روش بافته می شود:
1. مخمل ساده
2. مخمل نقش برجسته
بافت مخمل ساده توسط یک بافنده صورت می گیرد ولی بافت مخمل نقش برجسته در گرو همکاری سه صنعتگر است.

 

برای تهیه مطلب بالا از منبع زیر استفاده شده است:

کتاب نساجی سنتی ایران؛ نوشته حسین یاوری، چاپ دوم، 1387

  • شناسه : 20396
  • پاسخ دهید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

    شما می توانید از این برچسب ها و ویژگی های HTML استفاده کنید:

    محبوب ترین مطالب
    آخرین محصولات فروشگاه
    آخرین نظرات