خاتم کاری ایرانی در رابین

خاتم کاری چیست و چگونه تولید می شود؟

هنر خاتم‌کاری

هنر خاتم‌کاری یکی از با ارزش‌ترین و زیباترین صنایع دستی ایران است. ساخت این هنر علاوه بر ظرافت و زیبایی چشمگیر، به دقت و حوصله بسیار نیاز دارد. خاتم‌سازی یا به عبارتی خاتم‌بندی عبارت است از نشاندن قطعات بسیار کوچک چوب (آبنوس، فوفل، گردو، عناب، نارنج)، فلز (برنج، آلومینیوم، نقره) و استخوان (عاج فیل، استخوان اسب و شتر) به صورت اشکال منظم هندسی (پنج‌ضلعی، شش‌ضلعی، هشت یا ده ضلعی) که حاصل آن به شکل‌های گوناگونی نظیر گل‌های کوچک و ستاره‌های درخشان جلوه‌گر می‌شود.

نقوش خاتم
نقوش خاتم

هنر خاتم‌سازی از دوره سلجوقی در ایران پدید آمد و در دوره صفویه رو به تکامل نهاد تا آنجا که رونق بازار، هنرمندان را از گوشه و کنار به سوی اصفهان پایتخت صفویان کشاند و به مدد سرپنجه‌های پرتوان آنها بار دیگر فروغی تازه یافت. از دوره صفویه ساخت ضریح و صندوق از چوب عود و صندل با آذین خاتم برای قبور ائمه اطهار آغاز شد و تاکنون ادامه پیدا کرده است. از نمونه آثار خاتم‌کاری، منبر مسجد جامع عتیق شیراز، درهای خاتم قصر تیمور گورکانی به نام دلگشا در سمرقند، درهای مزین به اشکال هندسی گل و بته از شهر بخارا، منبر چوبی مسجد لبنان اصفهان، درب‌های تالار آیینه کاخ گلستان و… است.

تخته نرد خاتم
تخته نرد خاتم

در مراحل اولیه شروع کار ابتدا چوب‌ها، استخوان‌ها و فلزات را تهیه کرده و با ابزار مخصوص آن‌ها را به طول 30 سانتیمتر و قطر 1 تا 2.5 میلی متر می‌برند و تبدیل به مثلث‌ می‌کنند. این اضلاع را به صورت مفتول درآورده و سوهان‌کاری می‌کنند. سپس این قطعات چوب و استخوان را توسط سریشم به یکدیگر چسبانده و محکم می‌بندند که در نهایت به اصطلاح “پره “درست می‌شود. بعد از چند ساعت نخ‌ها را باز کرده و 4 عدد از پره‌ها را کنار هم قرار داده و مجددا به هم می‌چسبانند که به آن “توگلو” می‌گویند.

ترکیب خاتم و نگارگری
ترکیب خاتم و نگارگری

مرحله بعد به ” گل پیچی” معروف است. در این مرحله به وسیله سیم مفتولی که به صورت شش ضلعی منظم آماده می‌شود و به آن “شمسه” می‌گویند در اطراف هر ضلع شش سیم به وسیله سریشم چسبانده و با نخ محکم می‌شود و حاصل آن ستاره‌ای است. این طرح تکرار می‌شود تا بر اساس طرح مورد نیاز استادکار شکل دلخواه به دست آید. مرحله بعد زیر فشار و پرس قرار می‌گیرند و با چند مرحله برش‌کاری و چیدمان کنار هم طرح اولیه یک خاتم به دست می‌آید.

ظرف مسی خاتم کاری شده
ظرف مسی خاتم کاری شده

خاتم‌ها بر اساس طرح و رنگ و شکل و ابعاد بر روی سطح چوب در کنار هم قرار می‌گیرند و سپس ساییده و صاف شده و در آخر روغن‌کاری و جلابخشی می‌شوند. کیفیت یک کالای خاتم‌کاری به ریز نقشی و منظم بودن اضلاع و چیدمان آن بستگی دارد و این مسئله ملزم مهارت، دقت و صبر استادکار است.

ساعت خاتم کاری
ساعت خاتم کاری

 

برای تهیه این مطلب، از منبع زیر استفاده شده است:

مقاله استاد حسین شفقت احیاگر هنر خاتم سازی، آذر 1367

  • شناسه : 20375
  • پاسخ دهید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

    شما می توانید از این برچسب ها و ویژگی های HTML استفاده کنید:

    محبوب ترین مطالب
    آخرین محصولات فروشگاه
    آخرین نظرات