پارچه-قلمکار

قلمکار در ایران

صنایع‌دستی یکی از اساسی‌ترین و مهمترین فعالیت‌های اقتصادی اقوام ایرانی بوده و گرانبهاترین خدمت آنها به تمدن دنیاست. از ویژگی‌هایی که موجب برتری تولیدات دستی ایران در طی اعصار گذشته شده به کارگیری مواد اولیه مرغوب و هماهنگی در رنگ‌آمیزی نقوش است. قلمکار به پارچه‌ای ساده‌ از کرباس، کتان، متقال، چلوار گفته می‌شود که به وسیله قالب و مهر بر آن نقوشی تصویر کرده باشند و آن را به اشکال پرده، رومیزی و غیره درآورند. در دوره‌های آغازین این هنر، نگاره‌های مورد نظر را با قلم بر روی پارچه نقاشی می‌کردند. اما به علت صرف زیاد وقت و یکسان نبودن تولیدات و بالا رفتن قیمت قلمکار، به فکر طراحی و حکاکی قالب در این راستا افتادند.

پارچه قلمکار
قلمکار

قلمکار و قلمکارسازی در ایران در دوره اشکانی با منقوش کردن پارچه مرسوم شد و در دروه ساسانی رواج یافت. برخی دیگر معتقدند در دوره ایلخانی رواج پیدا کرد زیرا در این دوره ایرانیان برای رقابت با چینی‌ها دست به ابتکار می‌زدند. هنر قلمکار، گذشته پر فراز و نشیبی داشته و به نام چیت‌سازی مشهور بوده و گسترش و اوج آن به عصر صفوی بر می‌گردد. در این دوره پارچه‌های قلمکار به مقدار زیاد در اصفهان و در شهرهایی چون یزد و کاشان تولید می‌شد.

پارچه سنتی قلمکار
طرح سنتی قلمکار

از علل رشد و شکوفایی این هنر در دوره صفوی می‌توان به توجه فوق‌العاده و عنایت دربار و سلاطین به این هنر، در دسترس بودن مواد اولیه، ابزار کار قلمکارسازی، قالب مهر و نقوش، تنوع فوق العاده فرآورده‌ها و تولیدات با پارچه قلمکار و رقابت با قلمکارسازان هندی اشاره کرد. در دوره صفوی قلمکارِ نقاشی رونق پیدا می‌کند و در این دوره نقوش سنتی ایرانی شامل اسلیمی، گل‌های چند‌پر و مجالس برگرفته از نگارگری بوده ولی در اواخر دوره قاجار، نقاشی‌های مردمی و عامیانه که شباهت بسیاری به نقاشی قهوه‌خانه‌ای دارند، وارد نقوش قلمکار می‌شوند.

پارچه رومیزی قلمکار
رومیزی قلمکار

برای تهیه قالب‌های مورد استفاده در این هنر، از چوب درخت گلابی برای قالب‌های درشت و از چوب درخت زالزالک برای قالب‌های ریز نقش بهره می‌گیرند. به این دلیل که نسبت به دیگر چوب‌ها محکم‌تر و قابلیت انعطاف‌پذیری دارند.
هنرمند در مرحله اول طرح و نقش مورد نظر را بر روی قالب‌های چوبی که به مرحله “اسکله‌کاری” معروف است پیاده می‌کند. قالب‌های قلمکار نقوشی چون، مناظر تاریخی، تصاویر عشاق، داستان‌های کهن، تصاویر شعرا و بزرگان، صوفیان و درویشان، تصاویر جانوران، زورخانه، مینیاتور، شکارگاه، گل و بوته و کتیبه است. ابزار کار و وسایل کار این هنر عبارتند از: تخته، روتختی، قدح یا پنجیری، پوچه(قلم)، پارچه‌هایی که به دست می‌پیچند(دست پیچ)، صاف‌کنی(کیسه)، بندگیر، لیف، هاون سنگی و پاتیل است.

قالب و مهر قلمکار
قالب و مهر قلمکار

برای نقاشی قلمکار از پارچه‌های پنبه‌ای و گاه ابریشمی استفاده می‌کنند. از نظر تکنیک تولید، پارچه‌های قلمکار به چهار دسته، قلمکار معمولی، قلمی، زرنگار و هندی تقسیم می‌شوند. بعد از تهیه پارچه و بریدن آن در اندازه‌های مختلف، روی آن‌ها ریشه‌تابی و سردوزی شده و سپس آنها را در حاشیه رودخانه برده و فرآیند آبخور انجام می‌گیرد، که باعث خوش رنگ کردن زمینه و تثبیت رنگ در مرحله بعدی می‌شود.

سفره قلمکار
سفره قلمکار

در چاپ قلمکار هر رنگ، مخصوص یک قالب است. قلمکارسازان از چهار رنگ مشکی، قرمز، آبی، زرد استفاده می‌کنند. در چاپ قلمکار ابتدا باید رنگ مشکی چاپ شود، سپس دیگر رنگ‌ها قرار بگیرند. منشا رنگ سیاه در قلمکارسازی،  کتیرا، رنگ آهن، زاج سیاه و روغن کرچک است. پس از انجام مراحل چاپ رنگ مشکی و قرمز، پارچه‌ها به رودخانه برده شده و برای خروج رنگ اضافی در پاتیلی که حاوی آب جوش، گرد پوست انار و آلیزارین است جوشانده می‌شوند و از آن پس رنگ‌ها به صورت مطلوب ظاهر می‌شوند. پارچه پس از خشک شدن به کارگاه برده شده و سپس دیگر رنگ‌ها بر روی پارچه چاپ می‌شوند.

پارچه قلمکار تک رنگ
پارچه قلمکار تک رنگ

امروزه بهترین پارچه‌های قلمکار را می‌توان در شهر زیبا و تاریخی اصفهان یافت. این پارچه‌ها نشانی از تاریخ کهن هنرمندان این سرزمین است. این هنر سنتی علاوه بر مصارف شخصی و خانگی، به عنوان هدیه نیز کاربرد دارند، با نگاهی به بخش قلمکار سایت رابین می‌توانید زیباترین مجموعه پارچه‌های قلمکار را بیابید.

در تدوین مقاله فوق از این منابع استفاده شده است:
1. پارچه‌های قلمکار، قره نژاد، حسن، دی 1356، شماره 183
2. احسانی، عبدالحسین، مجموعخ قلمکاران ایران، تهران، بانک ملی ایران، 1350
3. اخوان چیت ساز، علی، صنعت قلمکار ایران، تهران، سازمان صنایع دستی ایران، 1350
4. پورصناعی، حسین، قلمکار سازی اصفهان، فرهنگ اصفهان، 1378
5. طالب پور، فریده، تاریخ پارچه و نساجی در ایران، تهران، دانشگاه الزهرا1386
6. عرب، غلامحسین، اصفهان، تهران، انتشارات یساولی، چاپ دوم، 1377
7. یاوری، حسین، بطلانی یادگار، علیرضا هلالی اصفهانی، هاله قلمکار اصفهان، تهران، فرهنگستان هنر
8. ذوق و تکامل نقوش در هنر قلمکار اصفهان، مهناز، شایسته فر، کتاب ماه هنر، شماره 144، شهریور 1389

  • شناسه : 20229
  • پاسخ دهید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

    شما می توانید از این برچسب ها و ویژگی های HTML استفاده کنید:

    محبوب ترین مطالب
    آخرین محصولات فروشگاه
    آخرین نظرات
    رفتن به نوار ابزار