تیسفون

شاهنشاهی اشکانی (۲۴۷پ م.۲۲۴م) که با نام امپراطوری پارت‌ها نیز شناخته می‌شود، یکی از بزرگترین قلمروهای فرمانروایی جهان را اداره کردند. پارت، محل سکنای پارتیان، استان خراسان امروزی است. پایتخت اولیه آن، شهر صد دروازه در نزدیکی دامغان قرار داشت. پارت‌ها با تکیه بر روحیه جنگجویی و شجاعت خود و نیز مهارتشان در سوارکاری و تیراندازی به تدریج به مناطق هم جوار خود حاکم شدند. اشکانی‌ها به دلیل تصرفات گسترده‌شان سه پایتخت داشتند، که شامل نیسا(عشق آباد ترکمنستان)، صد دروازه در جنوب دامغان و تیسفون در عراق می‌شد.

زبان رایج آنان پهلوی اشکانی بود، اما برای تجارت از زبان یونانی استفاده می‌کردند. اشکانیان پس از اقتدار سیصد سال در حفظ سنت‌های ایران از جمله رسم‌الخط ایرانی و رونق تجارت جاده ابریشم تلاش کردند. از مهم‌ترین شهرهای اشکانی می‌توان به تخت‌سلیمان، داراب گرد، فیروزآباد، هاترا در میان رودان شمالی و نیسا اشاره کرد. اشکانیان به دلیل برخورداری از روحیه نظامی تاکید زیادی بر هنر نداشتند، اما با کاوش‌های به عمل آمده از نیسا و دورااروپوس آثار مهمی از اشکانیان به دست آمده است. پارتیان توانستند تداومی را در هنر ایران تامین کنند و بین هنر هخامنشی و هنر ساسانی پلی بزنند.

نگارگری

نگارگری در دوره اشکانیان شامل، گردش نرم و خطوط آزاد و نقش‌های تخیلی است. تاثیر برگهای کنگره‌دار یونانی و الهام‌گیری از گل‌ها، بوته‌ها، برگ‌ها و میوه‌های درختان به خوبی به چشم می‌خورد. نگارگران پارتی دسته‌های پیچک را دو نیم کرده و آن را پشت به پشت هم گذارده و از مجموع آن عنصری تزیینی به نام عربانه یا اسلیمی شکل گرفت. در آن شکل‌های گل و بوته و پرندگان و جانوران به فرمان خطوط گردان تابیده می‌سپردند و نقش‌مایه هندسی و گاه انتزاعی به وجود می‌آوردند.

برگی-از-کتاب-ارژنگ-مانی
برگی از کتاب ارژنگ مانی

 

معماری

دوره اشکانی یکی از مهم‌ترین دوران تاریخ معماری و شهرسازی ایران است. در این دوره شهرسازی در ایران اجرا شد و شهرهای زیادی ساخته و یا دوباره بازسازی و مرمت شده است. معماری این دوره وارث سنت‌‌های گوناگونی همانند سنت‌های کهن آسیای مرکزی، ویژگی معماری داخلی فلات ایران، از سوی دیگر سنت‌های رایج معماری یونانی و فتح بین‌النهرین بر این تنوع افزوده شد و طرح و نقشه شهرها شطرنجی و در بعضی شهرها به اجرا درآمده است.

از مهم‌ترین دستاوردهای هنر اشکانی، معماری و شهرسازی دایره‌ای و ابداع ایوان گنبد، قوس و طاق گهواره‌ای به شمار می‌رود. اشکانیان با آگاهی به برتری شهرهای دایره‌ای که دفاع و حراست از آن آسان‌تر از طرح‌های مستطیل شکل است، این سبک شهرسازی را پذیرفت. ساخت خانه‌ها در این دوره با حیاط مرکزی و گاها دو طبقه بودند.

مهم‌ترین بخش خانه در ضلع جنوبی حیاط واقع شده و سقف خانه‌ها مسطح بوده و از طاق‌های ضربی برای پوشش سقف اتاق‌ها استفاده می‌کردند. همچنین دسترسی به پشت بام از طریق پلکانی واقع در حیاط امکان‌پذیر بود. برای ساختن بناها از مصالح آجر، خشت با ملات گچ استفاده شده است. از پدیده‌های نوظهور دوره پارتیان استفاده از گچ برای اولین بار در تزیینات بوده است. در این دوره استفاده از گچ جای خود را در معماری باز کرد و گچبری رونق یافت.

کاخ-فیروزآباد
کاخ-فیروزآباد

از آثار این دوره قلعه یزدگرد، کاخ آشور، کاخ کیش، معبد شمش و کوه خواجه می توان اشاره کرد. گچبری در این دوره با استفاده از ملاط گچ آمیخته با خاک مرمر با اسلوب کنده‌کاری و قالب‌گیری اجرا گردیده، که در این شیوه‌ها رنگ‌آمیزی معمول بوده است. تزیینات رنگی نقوش هندسی و گیاهی و نقاشی حیوانات و انسان‌ها بر روی گچ از کوه خواجه به دست آمده است. علاوه بر رنگ‌آمیزی با ایجاد تضاد رنگی بین طرح و زمینه در اسلوب قالب‌گیری مبادرت به برجسته‌ نمایی بیشتر طرح‌ها می‌کردند.

از ویژگی بارز هنر اشکانی چهره‌سازی واقع‌گرا و تمام‌رخ و استفاده از نقش‌مایه‌های معماری در قالب ترکیب‌بندی‌ها و استفاده مکرر از نقوش است. بناهای دوره اشکانی در نمای بیرون با روش یونانی و در بخش داخلی شیوه‌ی شرقی و ایرانی است. تنوع استفاده از مواد و مصالح یکی از ویژگی‌های معماری دوره اشکانی است، که این موضوع سبب پدید آمدن سبک‌ها و سنت‌های گوناگون در این دوره شده است.

فلز

ظروف فلزی عصر اشکانی به شیوه تلفیقی ساخته شده به گونه‌ای که شکل جام‌ها و ساغرها از تکوک‌های هخامنشی تقلید شده، اما تزیینات آنها به شیوه یونانی بوده و با عناصر هنر اشکانی کامل شده است. همچنین فنون فلزکاری این دوره را می‌توان در ساخت پیکره‌های مفرغی که همزمان با پیکره‌های سنگی رواج داشته مشاهده نمود.  پیکره‌های کشف شده نشان از فن ریخته‌گری و مهارت مفرغ‌کاران اشکانی است و دقت بالای آن در واقع‌نمایی در چهره و پوشاک را نشان می‌دهد.

نمونه این مجسمه‌ها مفرغی از گورهای شمی در نزدیکی مال امیر در خوزستان پیدا شده، که احتمالا یکی از آنها مجسمه فرماندهان عیلامی است. از دیگر آثار دو کاسه نقش برجسته است.  یکی از عوامل رشد فلزکاری در این عصر ضرب سکه و جواهرات و تزیین لباس است.

ریتون-فلزی-اشکانی
ریتون فلزی اشکانی

سفال

در دوره اشکانی صنعت لعاب‌دهی در سفال رونق یافت و به خصوص استفاده از لعاب یکرنگ برای پوشش داخلی و سطوح خارجی ظروف سفالین معمول گردید. قشر ضخیمی از لعاب بر روی تابوت‌های سفالی استفاده شده و رنگ این لعاب‌ها سبز روشن تا آبی فیروزه‌ای رنگ است. سفالینه‌های اشکانی به دلیل کاربرد روزمره و استفاده مردم عادی کمتر جنبه هنری داشت. سفالگری در این دوره در نواحی مختلف بین‌النهرین مانند سامرا، تیسفون و بابل شناخته می‌شود.

ریتون سفالی اشکانی
ریتون سفالی اشکانی

پارچه بافی

اشکانیان از سمت مشرق وارد ایران شدند و پس از براندازی دولت سلوکی امپراطوری وسیعی را به وجود آوردند. اشکانیان در طول پادشاهی خود به تدریج نفوذ هنر یونانی را محو کرده و ویژگی‌های هنر و تمدن هخامنشیان را احیا نمودند. طبق بررسی باستان‌شناسان شکل لباس‌های رایج این دوره یقه گرد است و در ناحیه جلوی گردن لباس، شکافی رو به پایین وجود دارد. به طور کلی می‌توان گفت اشکانیان به لباس‌های مادی ملبس بودند و برای تزیین حاشیه‌ها از قلاب‌دوزی استفاده می‌کردند.

پارچه-اشکانی
پارچه اشکانی

نقاشی و موسیقی

دوره اشکانی تجلی نقاشی دیواری است، که توانست نقش مهمی در تزیینات معماری این عهد ایفا کند. مهم‌ترین مراکز این هنر کوه‌خواجه در سیستان و منطقه دورااروپوس در سوریه کنونی بوده است. این نقاشی‌ها دارای طرح‌های ساده و تزیینی نقش گیاهان، جانوران و انسان با حرکت‌های آزاد را در بر می‌گیرد. طرح‌ها با استفاده از رنگ تخت و قلم‌گیری و نقوش خاص ایرانی چون گل نیلوفر، برگ کنگر و… اجرا شده‌اند.

اشکانیان علاقه به موسیقی در میادین جنگ داشتند، این سازها شامل، شیپور، کرنا، سنج‌های برنجی و دهل‌های چرمی استفاده می‌کردند و در مجالس شادی از سازهای بادی همراه نی و سنتور می‌نواختند. هنر اشکانی میراثی است، که همراه با دیگر جنبه‌های فرهنگی این عصر به دوره‌های بعد به ویژه ساسانیان انتقال یافت و توانست با شکوه و عظمت هنر ساسانی فراگیرتر شود.

 

در تدوین مطلب فوق از منابع ذیل استفاده شده است:

  1. تسلیمی، نصرالله، نیکویی، مجید، منوچهری، ماندانا، تاریخ هنر ایران، ۱۳۹۴
  2. احسانی، محمدتقی، هفت هزارسال هنر فلزکاری در ایران، ۱۳۸۶
  3. یاوری، حسین، فلزکاری، ۱۳۸۷
  4. مکی نژاد، مهدی، تاریخ هنر ایران در دوره اسلامی تزیینات معماری، تهران ۱۳۸۸
هنر دوره اشکانی

شناسه مقاله:20153


Post navigation


پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *